Lastiği jantından ayırmak, ilk bakışta güç işi gibi görünür. Aslında işin büyük kısmı kas gücüyle değil, doğru aletle ve doğru sırayla ilerlemekle ilgilidir. Yanlış alet seçildiğinde jant çizilir, lastik topuğu (bead) yırtılır, sibop hasar görür. Doğru alet setiyle ise bisiklet, motosiklet ya da küçük çaplı bir araç lastiğini evin garajında sökmek mümkün hale gelir.
Peki gerçekten neye ihtiyaç var? Aşağıda hem temel hem de "olsa çok iyi olur" dediğiniz aletleri, ne işe yaradıklarıyla birlikte ayırdım.
Lastik açmak için araçlar listesi aslında kısadır. Ama listedeki her parçanın bir sebebi var; birini atladığınızda genelde onun yerine kullandığınız şey jantı ya da lastiği bozar.
Sibobun içindeki küçük pirinç iğneyi (valf pimi) söken minik anahtardır. Amaç, lastiğin içindeki havayı hızlı ve tam olarak boşaltmak. Lastik topuğunu jant kenarından kurtarmak için içinde hiç hava kalmaması gerekir; yarım boşaltılmış bir lastikte demirle ne kadar uğraşırsanız uğraşın topuk yerinden çıkmaz.
Tırnakla ya da tornavidayla bastırıp havayı boşaltsam olmaz mı? Kısa vadede olur ama pimi eğersiniz ve lastiği kurduktan sonra sürekli hava kaçırır. Pim çıkartıcı çoğu zaman sibop kapağının içine gizlenmiş şekilde bile satılır; en ucuz alettir, en çok baş ağrısı önler. Yanına yedek sibop iğnesi ve sibop lastiği almak da mantıklı: söktüğünüz iğne yıllanmışsa yenilemek için en uygun an budur.
Kaşık ağızlı, ucu yuvarlatılmış çelik demirlerdir. Kaç tane gerekir? En az iki, rahat çalışmak için üç. Mantık şu: birinci demirle topuğu jant kenarından dışarı alıp sabit tutarsınız, ikinciyle 10–15 cm ötede aynı işlemi yaparsınız, üçüncüyle ilerlemeye devam edersiniz. Tek demirle çalışırsanız kaldırdığınız topuk siz ikinci hamleyi yaparken geri kaçar.
Tornavida kullanabilir miyim? Kullanmayın. Ucu keskindir, iç lastiği deler, tubeless lastikte topuk kauçuğunu keser ve o kesik hava sızdırır. Sonrasında delik onarımıyla uğraşmak, demir almaktan pahalıya gelir.
Jant koruyucular, demirin jant kenarına temas ettiği noktaya takılan plastik parçalardır. Alaşım jantla çalışıyorsanız neredeyse zorunludur. Topuk sökme aparatı ise lastiğin kenarını jant tabanına doğru bastırarak yapışmayı çözer; mengeneye benzeyen el tipi modelleri ya da ayakla basılan kollu tipleri var. Evde en sık yapılan hata bu aşamayı atlamaktır: topuk çözülmeden yapılan her demir hareketi boşa güç harcamaktır.
Sökmek işin yarısı. Lastiği geri takıp güvenle yola çıkmak için başka bir grup alete ihtiyacınız var.
Ayak pompası bisiklet ve motosiklet için gerçekten yeterlidir. Otomobil lastiğinde topuğun jant kenarına oturması (bead seating) ani ve yüksek debili hava ister; burada küçük bir kompresör veya çakmak girişine takılan elektrikli şişirici işi kolaylaştırır. Şişirmenin ardından basıncı gözle değil manometreyle ayarlayın; pompaların üzerindeki iğneli göstergeler zamanla şaşar. Basınç değerini üreticinin kapı çerçevesindeki etiketinden alın, mevsime göre yapılacak ince ayarları da hesaba katın.
Kaygan bir şey gerekli mi? Kesinlikle. Su ve bir tutam bulaşık deterjanından yapılan karışım, lastik topuğunu hem sökerken hem takarken kaydırır; gereken kuvveti belirgin şekilde düşürür. Aynı karışım kurulum sonrası kaçak testinde de işe yarar: topuk çevresine ve sibop dibine sürün, kabarcık çıkıyorsa orada sızıntı var. Yağ, gres veya silikon sprey kullanmayın; kauçuğu bozar ve lastiğin jant üzerinde kaymasına yol açar.
Araç lastiğiyle uğraşıyorsanız kriko ve takoz olmadan hiçbir şeye başlamayın; el freni yeterli değildir. Yanına şunlar:
| Alet | Görevi |
|---|---|
| Bijon anahtarı / lokma seti | Tekerleği araçtan ayırmak |
| Tork anahtarı | Bijonları üreticinin verdiği değerde sıkmak |
| Tel fırça | Jant kenarındaki oksit ve eski conta kalıntısını temizlemek |
| Diş derinliği ölçer | Lastiği takmaya değer mi, karar vermek |
| Balans ağırlığı ve pense | Sökülen ağırlıkları yenilemek |
Neden tel fırça? Jant yatağında kalan kir, tubeless lastikte gizli bir hava kaçağının en yaygın sebebidir. Beş dakikalık temizlik, sonradan "lastik neden iniyor" diye geçirilecek bir akşamdan iyidir.
Lastiği taktıktan sonra araç sallanıyor ya da direksiyonda tit